برج آزادی که در زمان خ�?د شهیاد نام داشت �? یادمانی برای د�? هزار �? پانصد سال شاهنشاهی ایران ب�?د، خیلی ز�?د نماد در�?ازه گ�?نه تهران �? ترجمان معمارانه ایران مدرن شد، این بنا اکن�?ن سی �? شش ساله است �? در حالی که با یک چرخش بزرگ، نماد انقلاب سال ۵۷ تلقی می ش�?د، فرس�?ده از گذر زمان �? رنجیده از بی مهری کسان، خ�?د را نیازمند مرمت می یابد. با این حال دست بردن در مجم�?عه ای که ایرانیان سخت بدان خ�? گرفته اند �?خارجیان، ایران امر�?زی را با تص�?یرش می شناسند، کاری ساده �? خالی از حرف �? حدیث نیست.

شهرداری تهران مسؤ�?ل مرمت �? بهسازی برج �? میدان آزادی است �? سازمان میراث فرهنگی �? گردشگری کش�?ر نظارت بر این کار را به عهده دارد؛ چرا که برج آزادی در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.

شهرداری بر این با�?ر است که عملیات مرمت را "کاملا اص�?لی" به پیش می برد، اما سازمان میراث فرهنگی نظر متفا�?تی دارد. چندی پیش خبرگزاری میراث فرهنگی (CHN) گزارش داد که کارشناسان این سازمان، پس از بازدید از کارگاه مرمت �? بهسازی برج آزادی، در حض�?ر سرپرست کارگاه گفته اند: "اقداماتی که تاکن�?ن در جزیره برج آزادی به بهانه ساماندهی �? مرمت انجام شده، مرمت نب�?ده، بلکه فاجعه ای دردناک در تاریخ ساماندهی آثار تاریخی است."

استفاده از �?ا�?ه "جزیره" برای میدان آزادی، اشاره طنزگ�?نه �? تلخی است به قرار گرفتن این میدان در میان ترافیک سنگین �?ر�?دی غربی پایتخت �? قطع ارتباط پیادگان با میدانی که طرحش ملهم از باغ های ایرانی است �? در اصل برای پیاده ر�?ی ساخته شده است.

شهرداری نقشه های مرمت را برای تایید به سازمان میراث فرهنگی ارایه کرده �? این سازمان نیز به ن�?به خ�?د خ�?استار تایید نقشه ها ت�?سط مهندس ایرج حقیقی شده است؛ یعنی کسی که در زمان ساخت برج آزادی، مسؤ�?ل کارگاه برج ب�?د. ا�? اکن�?ن به خارج از کش�?ر سفر کرده است.

در این میان هیچ کس سراغ مردی را نمی گیرد که ایده چنین اثر بدیعی از ذهنش ترا�?ش کرد، همان ج�?ان ۲۴ ساله �? تازه از دانشگاه درآمده ای که حالا از مرز ۶۵ سالگی گذر کرده �? هزاران کیل�?متر آن س�?تر از تهران، نگران دست پر�?رده خ�?یش است: حسین امانت.

آقای امانت که اینک در شهر �?نک�?ر کانادا سک�?نت دارد، از معماران ن�?پردازی است که حتی اگر هیچ کاری غیر از طراحی برج �? میدان آزادی انجام نداده ب�?د، بازهم نامش در تاریخ معماری مدرن ایران جا�?دانه می ماند. اما ا�? در کارنامه خ�?یش، کارهای سترگ دیگری نیز دارد: طراحی ساختمان دانشگاه صنعتی شریف یا آریامهر سابق (۱۳۵۴)؛ ساختمان مرکز صنایع دستی سابق �? سازمان میراث فرهنگی امر�?زی (کامل شده در سال ۱۳۶۳)؛ ساختمان سفارت ایران در پکن (کامل شده در سال ۱۳۶۲) �? آثار دیگری که در سال های د�?ری از �?طن �? در کش�?رهای مختلف جهان ساخته شده اند.

ا�? دع�?ت گفت �? گ�? را صمیمانه پذیرفت �? در اندازه ای که یک گفت �? گ�?ی تلفنی میان تهران �? �?نک�?ر اجازه می دهد، از ه�?یت برج آزادی �? دغدغه هایش در این باره سخن راند. با این حال اذعان داشت که اگر بخ�?اهد در هرم�?رد ت�?ضیح کامل بدهد، حاصل سخن، مثن�?ی هفتاد من کاغذ می ش�?د. تنها امیدش این ب�?د که سخنانش نزد آن ها که اکن�?ن آفریده اش را در اختیار دارند، جدی گرفته ش�?د. آیا این ت�?قع بزرگی برای خالق برج آزادی است؟

آقای امانت، در ایران بیشتر مردم خص�?صا ج�?ان ها برج شهیاد را با نام آزادی می شناسند. شما ترجیح می دهید در این گفت �? گ�? از کدام نام استفاده کنیم؟
فرقی نمی کند. شما از نام آزادی هم می ت�?انید استفاده کنید. آزادی هم نام خ�?بی است. �?لی فکر می کنم این بنا به نام اصلی خ�?د شهیاد نامیده خ�?اهد شد.

پرسش ا�?ل من بی ربط به این نامگذاری نیست. شما شهیاد یا همان آزادی را به یادب�?د ۲۵۰۰ سال شاهنشاهی ایران طراحی کردید، اما بعدا علا�?ه بر این که نماد شهر تهران �? ایران مدرن شد، نماد انقلابی شد که در تقابل با نظام شاهنشاهی ب�?د. چه قابلیت هایی را در این اثر می بینید که ت�?انسته در مدت ک�?تاهی نماد د�? م�?ض�?ع متفا�?ت از هم باشد؟
شهیاد ط�?ری طراحی شده که معط�?ف به حقیقت، ج�?هره �? عمق فرهنگ ایران است. یعنی با ت�?جه به آنچه که در ط�?ل تاریخ بر سر ایران رفته �? عظمتی که در تاریخ این کش�?ر هست، ساخته شده. درست است که این کار در زمانی انجام شد که یک �?ضع سیاسی دیگری در ایران حکمفرما ب�?د، اما �?قتی من آن را طراحی کردم به تمام د�?ره های تاریخی �? به آینده ایران فکر می کردم؛ نه به آن �?ضع سیاسی خاص.

البته اصلا فکر نمی کردم که شهیاد این ط�?ر در دل مردم ایران نف�?ذ کند. شهیاد درست مثل بچه ای ب�?د که شما به دنیا می آ�?رید �? نمی دانید که ا�? در آینده چگ�?نه خ�?اهد شد. این بچه بزرگ می ش�?د �? زندگی مخص�?ص به خ�?دش را پیدا می کند که دیگر در اختیار شما نیست. شهیاد هم همین ط�?ر شد �? فکر می کنم به این خاطر در دل مردم جا باز کرد که خیلی ایرانی است �? ج�?هره فرهنگ ایران را در خ�?د دارد.

این ج�?هره فرهنگی که بر آن تأکید دارید، چگ�?نه در ساختمان برج متبل�?ر شده است؟ یعنی دقیقا چه مفاهیمی را در طراحی برج به کار گرفته اید �? می خ�?استه اید چه پیامی را از طریق آن منتقل کنید؟
همان ط�?ر که گفتم این بنا به گذشته های درخشان تاریخ ایران نظر دارد؛ به د�?رانی که ایران در ادبیات، هنر، معماری، صنایع دستی، عل�?م مختلف �? خیلی چیزهای دیگر سرآمد ب�?د. من می خ�?استم جمع بندی خ�?دم از اینها را در شهیاد ارائه کنم تا اگر کسی از خارج می آید یا حتی مردم ایران بدانند که این اثر به کجا �? به کدام فرهنگ مرب�?ط می ش�?د.

در این بنا، ق�?س اصلی �?سط برج، نمادی از طاق کسری مرب�?ط به د�?ره پیش از اسلام (د�?ره ساسانی) است �? ق�?س بالایی که یک ق�?س شکسته است از د�?ران بعد از اسلام �? نف�?ذ اسلام در ایران حرف می زند.

رسمی سازی هایی که بین این د�? ق�?س را پر می کند، خیلی ایرانی است �? من آن را از گنبد مساجد ایران الهام گرفته ام. اساسا تکنیک گنبد سازی در ایران خیلی جالب است �? شما در هر مسجدی که می ر�?ید، یک چیز تازه ای می بینید.

در این گنبدها که نشانه نب�?غ ایرانی است، معماران قدیم از قاعده مربع بنا �?ارد دایره گنبد شده اند �? این کار را با کمک رسمی بندی ها �? مقرنس کاری های بسیار زیبا انجام داده اند.

در برج شهیاد هم همین کار انجام شده. هندسه بنا یک هندسه مربع مستطیل است که از ر�?ی چهار پایه خ�?د می چرخد �? ۱۶ ضلعی می ش�?د �? بالاخره به ص�?رت یک گنبد شکل می گیرد. البته شما این گنبد را از بیر�?ن نمی بینید، اما از داخل برج قابل مشاهده است.

د�? طبقه داخل برج، یکی بالای ق�?س طاق اصلی �? دیگری زیر گنبد است که با آسانس�?ر به آن می رسید. این طبقه که به عن�?ان نمایشگاه طراحی شده با گنبدی از بتن سفید پ�?شیده شده. این گنبد مقرنس ایرانی را به ن�?ع تازه ای اجرا می کند �? ارتفاع آن از بام شهیاد بیر�?ن می زند �? از بام دیده می ش�?د که با کاشی های فیر�?زه ای معرق ایرانی پ�?شیده شده است.

مصرف بتن سفید در این قسمت �? در سالن پذیرایی آن، در آن زمان یک کار جدیدی در ایران ب�?د.



شما در زمان طراحی برج ۲۶ ساله ب�?دید؟
خیر، ۲۴ سال داشتم �? تازه از دانشکده معماری دانشگاه تهران بیر�?ن آمده ب�?دم.

خب، آدم �?قتی برج آزادی را با این ت�?صیفی که شما گفتید، می بیند، مت�?جه می ش�?د که این اثر حاصل درک عمیقی از سنت های تاریخی �? هنر �? معماری ایران در د�?ره های مختلف است. چط�?ر یک ج�?ان ۲۴ ساله به این درک رسیده ب�?د؟
من از ک�?دکی در خان�?اده ای بزرگ شدم که عاشق فرهنگ ایران ب�?د �? در یک مکتب فکری پر�?رش پیدا کردم که می گ�?ید زیبایی های دنیا در هر کجا که باشد، متعلق به همه دنیاست �? هنرمند باید به همه این زیبایی ها مراجعه کند.

�?قتی ک�?چک ب�?دم، یک ر�?ز پدرم مرا به تخت جمشید برد. �?قتی از پله های تخت جمشید بالا رفتم، عظمتی را دیدم که قلب من را برای همیشه از آن خ�?دش کرد. تجربه ای ب�?د که هیچ �?قت آن را فرام�?ش نمی کنم �? فکر می کنم کارهایی که بعدا در زمینه معماری انجام دادم، بیشتر به این تجربه �? حس مرب�?ط می ش�?د. یک مقدارش را هم شما به حساب شانس بگذارید .

گر اجازه بدهید، بپردازیم به مسایلی که امر�?زه گریبانگیر برج آزادی است. در حال حاضر دست کم سه عامل به عن�?ان ع�?امل خطرزا برای برج آزادی مطرح شده؛ یکی نف�?ذ رط�?بت حاصل از آبیاری چمن های میدان به پایه های بنا �? احتمالا ف�?نداسی�?ن؛ د�?م آل�?دگی شدید ه�?ا ناشی از تردد خ�?در�?ها �? فعالیت کارخانجات بزرگ در غرب تهران؛ �? س�?م بار سنگین ترافیک در میدان آزادی �? لرزشی که تردد خ�?در�?ها ایجاد می کند. هر کدام از این ع�?امل را چقدر آسیب زا می دانید �? مقا�?مت برج در برابر آن ها چقدر است؟


همه این ع�?امل خیلی مهم است. از آنجا که بخش های زیر زمینی میدان خیلی بزرگ است، صدمه دیدن عایق ها یعنی قیرگ�?نی دی�?ارها �? سقف ها �? نف�?ذ رط�?بت مساله ای جدی است که باید ف�?را به آن رسیدگی ش�?د. چ�?ن نف�?ذ آب در ط�?ل زمان، بتن را ضعیف می کند.

من عکس هایی را از شهیاد دیده ام که نشان می دهد لای سنگ ها گیاه سبز شده �? فکر می کنم هر ساختمانی هرچقدر که محکم باشد، اگر مدتی به آن نرسند - که در این ۳۰ سال گذشته این ط�?ر ب�?ده - خراب می ش�?د. در م�?رد رشد گیاهان در لابلای سنگ ها �?اقعا نگران هستم؛ چ�?ن ریشه گیاه سنگ ها را خرد می کند.

برای مرمت شهیاد باید ت�?جه داشت که این بنا چط�?ر طراحی شده �? چه تکنیک هایی در ساخت آن بکار رفته است. این بنا سنگ هایی دارد که در قسمت پایین برج 3.2 متر ط�?ل �? 1.6 متر ارتفاع دارند �? کار دست سنگتراشانی است که به نظر من یک کار بی نظیری انجام داده اند. چ�?ن آن �?قت که ما شهیاد را می ساختیم، هیچ کس برای پ�?ل کار نمی کرد �? برای همه، این یک کار عاشقانه ای برای مملکت ب�?د.


این سنگ ها با بتن �? آهن ضد زنگ به هم چسبیده اند �? پشت آنها یک سطح خشن است که ر�?ی آن نلغزند. �?لی هر سنگی کنار سنگ دیگر با یک ماده قابل انعطاف بندکشی شده است. چیزی شبیه به لاستیک که قابل انعطاف است. ماده ای است به نام FlEXIBLE SEALANT . حالا اگر بخ�?اهند در جریان مرمت از سیمان برای بندکشی استفاده کنند، این کار باعث شکستن سنگ ها می ش�?د. به خاطر این که در گرمای تابستان �? سرمای زمستان سنگ ها �? بتن زیر آن ها مرتبا منبسط �? منقبض می ش�?ند �? اگر درزها قابل انعطاف نباشد، همگی خرد می ش�?ند.

این را هم بگ�?یم آقای مهندس ایرج حقیقی که الان در ایران هستند �? مهندس کارگاه برج ب�?دند، یکی از بهترین کسانی هستند که در م�?رد مرمت شهیاد می ت�?ان به ایشان مراجعه کرد.

آل�?دگی ه�?ا چط�?ر؟
آل�?دگی هم مسأله مهمی است �? �?ضع اسیدی ه�?ا ر�?ی سنگ های برج اثر می گذارد. سنگ های شهیاد که مرمر ج�?شقان هستند، اصلشان آهکی است �? از آل�?دگی ه�?ا آسیب می بینند.

به نظر من راه حل اساسی این است که ترافیک اطراف میدان را کم کنند، اما نباید جریان رفت �? آمد قطع ش�?د. حتما باید ات�?مبیل از آن اطراف رد ش�?د �? زندگی در آن جا جریان داشته باشد تا بنا زنده بماند. �?لی به نظرم تردد �?سایلی مثل ات�?ب�?س �? کامی�?ن �? تعداد زیاد ات�?مبیل باید بررسی �? محد�?د ش�?د. ضمنا نباید کاری کنیم که ات�?مبیل ها یک مانع �? دی�?اری در مقابل شهیاد ب�?ج�?د بیا�?رند �? مانع بش�?ند که مردم به س�?ی میدان بیایند. یعنی در طرح های شهری خیابان های میدان، باید سعی کرد مردم راحت به باغ �?سط برسند.

در م�?رد لرزش ناشی از تردد خ�?در�?ها که اشاره کردید، باید بگ�?یم شهیاد آنقدر محکم ساخته شده که نباید پایه هایش با این حرف ها بلرزد. مهندس مشا�?ری که شهیاد را طراحی کرده، یک از بهترین ها در دنیاست.

بنا محکم است، �?لی هر بنای خیلی محکم هم اگر زیرش خالی ش�?د، می خ�?ابد. من نمی دانم اطراف آنجا چه اتفاقی می افتد، اما فکر می کنم باید خیلی م�?اظب ب�?د.

الان شهرداری تهران در حال بازسازی مح�?طه میدان آزادی است �? ممکن است در جریان این کار برخی عناصر �? اجزاء میدان دگرگ�?ن ش�?ند. آیا طراحی میدان آزادی پی�?ستگی ضر�?ری با برج دارد، یعنی اگر دخل �? تصرفی در طراحی میدان ص�?رت بگیرد ، به کلیت طرح �? مفاهیم آن یا حتی ساختار معماری اش لطمه خ�?اهد خ�?رد؟
قطعا همین ط�?ر است. نق�?شی که در میدان هست �? باغچه ها �? گل کاری ها را شکل می دهد، از طرح داخلی گنبد مسجد شیخ لطف الله اصفهان الهام گرفته شده؛ منتها هندسه دایره گنبد تبدیل به بیضی شده است.

ر�?ابط ل�?گاریتمی جالبی در هندسه �? ابعاد گنبد مسجد شیخ لطف الله هست که دانش عمیق ریاضی معماران ایران در د�?ره های گذشته را نشان می دهد. اگر این طرح که در میدان استفاده شده به هم بخ�?رد، ایده اصلی کار از بین خ�?اهد رفت.

طرح آب نما �? ف�?اره ها هم ملهم از باغ های ایرانی است. همین ط�?ر شیب میدان با دقت �? به منظ�?ر خاصی طراحی شده، حد ارتفاع برج شهیاد ۴۵ متر است؛ چ�?ن نزدیک فر�?دگاه مهرآباد قرار گرفته �? نمی ش�?د بلندتر از این ساخت. �?لی من می خ�?استم �?قتی به بنا نزدیک می ش�?ید به طرف بالا بر�?ید، در حالی که بالا بردن بنا ممکن نب�?د.

ما برای این که مشکل ارتفاع را حل کنیم، یک سرازیری در میدان ب�?ج�?د آ�?ردیم. یعنی شما از طرف فر�?دگاه که �?ارد میدان می ش�?ید به شکل سرازیر به برج نزدیک می ش�?ید �? می رسید به آن آب نمای دایره شکل �? �?قتی به بنا نزدیک می ش�?ید، د�?باره بالا می آیید.

زمین زیر برج کاملا صاف است. این صافی �? آن شیب میدان �?قتی به هم می رسند، خط های ق�?سی جالبی را ایجاد می کنند که نمی ش�?د به آنها دست زد. در بازسازی میدان باید به این ظرایف ت�?جه کرد.

در عکس هایی که دیده ام، کاشی کاری شیارهای نمای اصلی �? ر�?ی گنبد اغلب خرد شده است. این اشکال کاشی معرق ایرانی است که که می دانید از تکه های ک�?چکی که کنار هم می گذاریم، تشکیل شده �? در زمستان با نف�?ذ برف �? باران یخ می زند، می شکند �? فر�? می ریزد.

امر�?زه با پیشرفت تکنیک کاشی، رفع این مشکل که در اغلب بناهای قدیمی مشاهده می ش�?د، ممکن است. امید�?ارم در تعمیر این کاشی کاری ها نهایت دقت انجام ش�?د که طرح اصلی آن که الهامی مدرن از نق�?ش سنتی ایرانی است، محف�?ظ بماند �? تغییر نکند.

غیر از این م�?ارد، ت�?صیه دیگری هم به مت�?لیان بازسازی میدان آزادی دارید؟
من شنیده ام که مدت زیادی است شهیاد به ر�?ی مردم بسته شده که البته به خاطر تعمیرات است. �?لی این کار نباید زیاد ط�?ل بکشد. چ�?ن �?قتی بنا تعطیل می ش�?د، از بین می ر�?د. نگهداری مدا�?م بنا مستلزم فعالیت در آن است.

داخل شهیاد از نظر مرمت کار زیادی ندارد �? چ�?ن داخلش بتن لخت است، همیشه ن�? است �? کافی است که آن را تمیز بکنند. اما حیف است که به این بنا رسیدگی نکنند �? درهایش به ر�?ی مردم بسته باشد .

غیر از برج آزادی برخی بناهای تاریخی تهران مثل سر در باغ ملی، شمس العماره �? ساختمان م�?زه ملی ایران خیلی شاخص هستند �? تا حد�?دی نمادهای شهری به حساب می آیند. اما بناهای دهه های اخیر مثل مصلای تهران، ساختمان کنفرانس سران کش�?رهای اسلامی یا ساختمان کتابخانه ملی نت�?انسته اند این شاخصه �? �?جه نمادین را پیدا کنند. به نظر شما چه عناصری در این بناها مفق�?د است که نمی ت�?انند نماد شهری باشند؟


یک کتابخانه هدفش این است که مردم بر�?ند آن جا �? از کتاب ها استفاده کنند، همین ط�?ر بناهای دیگر هر کدام به منظ�?ر خاصی ساخته شده اند، اما همان ط�?ر که اشاره کردید، می ت�?انند نمادین هم باشند. مانند بناهای د�?ره صف�?یه در اصفهان.

معماری دنیا در حال تح�?ل خیلی سریع است �? معماران در هر کجای دنیا به تکن�?ل�?�?ی �? امکاناتی دست پیدا کرده اند که قدرت انتخاب زیادی به آنها می دهد.

دیگر مثل د�?ره صف�?یه نیست که فقط آجر داشتند �? ق�?س می زدند �? هم�?اره هماهنگی در کارشان ب�?د. بعضی از د�?ران ها در تاریخ دنیا مثل بهار شکفتگی هستند �? در آنها گل های زیادی پر�?رش پیدا می کند؛ مثل رنسانس در تاریخ ار�?پا یا د�?ره سلج�?قی �? صف�?ی در تاریخ ایران.

الان �?ضعیت به خاطر فن�?ن �? مصالح جدید ع�?ض شده �? مدتی ط�?ل می کشد تا این پختگی پیدا ش�?د. در چین هم همین آشفتگی ها �?ج�?د دارد. د�?ران آزمایش است.

من �?قتی ساختمان مرکز صنایع دستی یعنی سازمان میراث فرهنگی فعلی را می ساختم، استفاده های بی م�?رد �? عجیب �? غریب از ق�?س ها �? مقرنس ها در معماری ایران خیلی زیاد شده ب�?د. من در آنجا با مراجعه به سنت معماری ایران یک گنبد رسمی بندی شده آجری را درست کردم تا بگ�?یم هن�?ز هم می ش�?د با تکیه بر گذشته یک کارهایی کرد. �?لی این بنا نیز آن جنبه نمادین را ندارد، چ�?ن هدف دیگری داشته است.

یک �?قت هایی اثر دنیای پیشرفته بر ما خیلی زیاد است �? بد�?ن این که بدانیم چه کار داریم می کنیم، به تقلید از دیگران می پردازیم. �?لی به ط�?ر کلی فکر می کنم معماران ایرانی، معماران بسیار خ�?بی هستند. متأسفانه من کارهای اخیری را که همکارانم در ایران کرده اند، ندیده ام تا اظهار نظر کنم.

اگر د�?باره به شما پیشنهاد دهند که یک بنای یادب�?د �? نمادین برای تهران طراحی کنید ، یادب�?د چه چیزی را می سازید �? چه مفاهیمی را در ساختار آن بکار می گیرید؟
می دانید، یادب�?د مرب�?ط است به آنچه بر یک فرد یا یک جامعه ای گذشته؛ یک چیزی است که �?قتی آن را می بینید فکر می کنید چه خبر ب�?ده است. من یک د�?ره با ت�?جه به آنچه در ط�?ل تاریخ بر سر ایران رفته، کاری را انجام دادم. اما تا مأم�?ر کار دیگری نش�?م نمی ت�?انم بگ�?یم آن کار چیست.

باید مأم�?ر بش�?م تا مثل بچه ای که می گ�?یند مشق بن�?یس، یک مدتی در ش�?ر �? التهاب باشم �? سختی بکشم. باید یک مقداری دعا �? مناجات داشته باشم تا متمرکز ش�?م �? از در�?ن این تمرکز یک فکری بیر�?ن بیاید. باید مأم�?ر بش�?م تا ت�?کل کنم.

آیا این مناجات �? ت�?کل برای طراحی آزادی هم �?ج�?د داشت؟

البته، البته، �?قتی می خ�?استم این کار را انجام بدهم، دعا کردم؛ چ�?ن می دانستم که به تنهایی نمی ت�?انم کاری بکنم. شهیاد را ساختم تا بگ�?یم ایران از د�?ران سخت گذشته می گذرد �? به آینده ای درخشان می رسد. در این تردیدی نیست.

حمید رضا حسینی
ر�?زنامه نگار

منبع: بی بی سی فارسی

اطلاعات بیشتر:
+ �?ب سایت رسمی حسین امانت

+ درباره حسین امانت