مشاهدات كاشفين از قسمتهاي دنيا حاكي است، زماني كه از ب�?مي محلي، پيرام�?ن م�?قعيت اطرافش سئ�?ال مي ش�?د، با يك قطعه چ�?ب خط�?طي بر زمين رسم كرده، راهنمايي مي نمايد. هر چند اين اطلاعات در حد�?د چندين كيل�?متر است �? در محد�?ده ارتباط �?ي با ساير قبايل همسايه است. در مقابل درخ�?استي كه از يك فرد ب�?مي در مجمع الجزاير پلي نزي مي ش�?د، �?ي قسمتي از جن�?ب اقيان�?س آرام را با گچ بر ر�?ي عرشه كشتي رسم مي نمايد.
جزاير مارشال �?اقع در اقيان�?س كبير �? در شمال شرقي استراليا را با اشياء مختلف مثل گ�?ش ماهي،برگ درختان �? هسته هاي مي�?ه به ص�?رت نقشه هايي تهيه كرده �? ع�?ارض مهم زميني را بر ر�?ي آن نشان مي دهد.
در مناطق اسكيم�?ها �? يا اق�?ام سرخ پ�?ست مكزيك �? ديگر جاهاي مختلف نقشه هايي با علايم خاصي كه مد نظرشان ب�?ده، كشيده شده �? راهنماييهاي لازم را نم�?ده اند، لذا مشخص است كه رسم نقشه قبل از هنر ن�?شتن �?ج�?د داشته �? در ارتباط نزديك با زندگي بشر ب�?ده است �? ما اين مطلب را با نظري به نقشه هاي گذشته مشاهده مي كنيم.

بابليها: در نمايشگاه م�?زه دانشگاه هار�?ارد، نقشه اي متعلق به بابليها �?ج�?د دارد كه متعلق به 2500 سال قبل از ميلاد است �? بر ر�?ي ل�?حه گلي ك�?چكي به عرض 7 سانتي متر نقش بسته است. در م�?زه بريتانيا نيز ل�?حه هاي زيادي است كه مرب�?ط به شهر بابل �? تقسيم بندي آن مي باشد.

مصريها: قسمتي از نقشه اي كه بر ر�?ي ل�?حه گلي به دست آمده است، نشانگر آن مي باشد كه مصريها در رديف ا�?لين اق�?امي ب�?ده اند كه مشاهدات خ�?د را در سطح زمين پس از اندازه گيري مستقيم به ص�?رت نقشه معرفي كرده اند. نقشه كانسار طلاي جبل البا در حد�?د 2000 سال قبل از ميلاد تهيه شده كه در حال حاضر دركش�?ر مصر م�?ج�?د است. اين گ�?نه نقشه ها اغلب براي تعيين حد�?د اراضي كشا�?رزي ساحل نيل تهيه شده است. گ�?يا رامسس د�?م در سالهاي (1332- 1300) قبل از ميلاد ر�?ش مساحي را پايه گذاري كرده است.
ي�?نانيها: قابل ت�?جه اين كه نقشه جهان نما منتسب به ه�?مر، كه در قرن نهم قبل از ميلاد ترسيم شده است، امر�?زه م�?ج�?د مي باشد. اما آنچه م�?رد دقت است اين كه نقشه كشي رياضي �? عملي در ي�?نان شكل گرفت �? پايه نقشه برداري طرح ريزي گرديد، به ط�?ري كه تا د�?ران اسلامي كار قابل ت�?جهي از ديگران مشاهده نشده است. اغلب تهيه نقشه ها مبتني بر شي�?ه ي�?نانيها ب�?ده است.

ا�?لين تئ�?ري درباره شكل زمين ، ت�?سط طالس(قرن ششم �? هفتم قبل از ميلاد) ارائه گرديده است.آنااكسيماندر((شاگرد طالس)) �? آريستاكر، جغرافيدان ي�?ناني ا�?لين كساني ب�?دند كه نقشه را به همراه تحقيقات جغرافيايي سطح زمين شناخته شده آنر�?ز (در قرن ششم قبل از ميلاد) تهيه نم�?دند. �? همچنين هيپارك�?س كارهايي در اين م�?رد انجام داده است.هر�?د�?ت در قرن پنجم قبل از ميلاد پير�? آناكسيماندر�? آريستاكر ب�?د. �?ي عربستان را جن�?بيترين مملكت ر�?ي زمين مي دانست. نقشه جهان نماي هر�?د�?ت در قرن پنجم قبل از ميلاد ترسيم شده است. در 500 سال قبل از ميلاد هكاته نقشه آناكسيماندر را اصلاح نم�?ده �? شرحي درباره جهان ن�?شت. در قرن پنجم قبل از ميلاد، جغرافيدانان ي�?ناني، دنيا را مستطيلي در نظر گرفتند كه ط�?ل آن ازشرق به غرب د�? برابر شمال به جن�?ب ب�?د. در سال 350 قبل از ميلاد مسيح (ع) ارسط�? كر�?يت زمين را از ر�?ي سايه زمين بر ماه به هنگام خس�?ف ابزار داشت. يكي از دانشمندان منجم �? جغرافيدان به نام اراتستن در قرن د�?م �? س�?م قبل از ميلاد (276-194 قبل از ميلاد) مي زيسته است. ا�? در ابتدا ت�?انسته ب�?د كليه اطلاعات جغرافيدانان �? آثار ن�?شته شده فنيقيها �? همراهان اسكندر را م�?در مطالعه قرار مي دهد �? سپس به تد�?ين جغرافيا پرداخته �? نقشه جهان را براساس اطلاعات م�?ج�?د آن زمان ترسيم نمايد. �?ي ا�?لين محاسبه علمي اندازه گيري محيط كره زمين را انجام داد. بدين طريق كه با استفاده از اندازي گيريها انجام شده ت�?سط مصريان، فاصله ق�?سي از نصف النهار بين اسكندريه �? شهر (سين) را محاسبه �? سپس شعاع زمين را تعيين نم�?د. نقشه اراتستن داراي هفت مدار است.

پ�?زيد�?ين�?س، كه در قرن ا�?ل �? د�?م قبل از ميلاد(135-49 قبل از ميلاد) مي زيسته است، محاسبات اراتستن را مجدداً دنبال نم�?د.
در قرن ا�?ل قبل از ميلاد، استراب�?ن كه بسياري ا�? را بزرگترين جغرافيدان قديم مي دانند �? در محد�?ده جغرافيايي رياضي مطالعات بسياري نم�?ده ، ا�?لين قدم را در تأليف دايره المعارف جغرافيايي برداشته است. معر�?فترين دانشمند رياضي �? نج�?م �? جغرافياي ح�?زه علمي �? اسكندريه، بطلمي�?س است. �?ي در سالهاي (168-90 بعد از ميلاد) مي زيسته است �? در تهيه نقشه، نقش �?الايي داشته است. �?ي به كر�?يت زمين معتقد ب�?د �? كتاب معر�?ف خ�?د را به نام (جغرافيا) در هشت جلد تهيه نم�?د كه هفت جلد آن شامل فهرستي از اسامي هشت هزار مكان با ط�?ل �? عرض جغرافيايي �? تعيين م�?قعيت آنهاست. جلد هشتم شرحي بر اص�?ل نقشه برداري �? جغرافياي رياضي با تصا�?ير �? مشاهدات نج�?مي است. متن كتاب در نسخه هاي خطي همراه با نقشه اي از جهان �? بيست �? شش نقشه ديگر، ا�?لين اطلس عم�?مي دنيا را تشكيل مي دهند.
ر�?ميها: كمتر به نقشه هاي هندسي �? سيستم ط�?ل �? عرض جغرافيايي �? اندازه گيري نج�?مي ت�?جه داشتند. نقشه هاي راههاي امپراط�?ري ر�?م از جمله آنهاست.

چينيها: حكام چين، خ�?د را م�?ظف مي دانستند كه مشخصات جغرافيايي سرزميني خ�?د را بر ر�?ي نقشه داشته باشند. قديميترين نقشه اي كه در دست است مرب�?ط به 227 سال قبل از ميلاد مي باشد. ليكن با ت�?جه به نقش پراهميت كاغذ در تهيه نقشه �? ارزش آن در سال 100 ميلادي در چين معم�?ل گشت كمك زيادي به امر تهيه نقشه نم�?د.پاي هيس�? بنيان گذار نقشه در كش�?ر چين، در سالهاي (253-224 بعد از ميلاد) مي زيسته است. �?ي در چندين اصل در نقشه كشي �? نقشه برداري از جمله: جهت يابي، تعيين سمت نقاط، تعيين پستي �? بلنديها، تعيين دقيق مسافات �? ز�?ايا را مطرح نم�?ده است.
د�?ران رك�?رد دانش تهيه نقشه در غرب
پس از سپري شدن د�?ره بطلمي�?س، دانش كارت�?گرافي چ�?ن ساير عل�?م در مغرب زمين ر�? به رك�?رد گذاشت. حال چه با عن�?ان تحريم عل�?م مادي در دنياي آن ر�?ز �? چه مسائل ديگر، احتياج به نقشه كمتر شد �? آنچه كه به عن�?ان نقشه تهيه شد ، بيشتر جنبه تص�?ري داشت. يك سري اطلاعات �? اشكال مجازي، در نقشه جاي اطلاعات علمي جغرافياي را گرفته ب�?د. البته فني �? علمي بسيار ضعيف ب�?ده �? نم�?نه آن، جهان نماي هر ف�?رد(ا�?اخر قرن سيزدهم ميلادي) است كه عدم پيشرفت �? تكامل عل�?م جغرافياي �? كارت�?گرافي ار�?پا را تا قرن چهاردهم نشان مي دهد. قطر نقشه حد�?د يك �? نيم متر است �? در بالاي دايره تص�?ير حضرت مسيح(ع) �? در اطراف آن بهشت �? كشتي حضرت ن�?ح (ع) �? برج بابل �? م�?ارد ديگر تزيين شده است. اين نقشه مانند نقشه هاي زمان ر�?ميان، به ص�?رت دايره است �? شايد هيچ گ�?نه نقشه اي از دنيا در اين د�?ره �?ج�?د نداشته كه بر پايه نظريه كر�?ي ب�?دن جهان ترسيم شده باشد. از نقشه ها اغلب جهت تزيين پشت كتابها استفاده مي شد.
مسلمانان هر ر�?ز مي ك�?شيدند تا از دانش ساير ملل بهره ج�?يند. كار ترجمه آثار علمي ق�?ت گرفته ب�?د، جالب ت�?جه اينكه در ميان صدها اثر �? رساله اي كه از دانشمندان جهان ترجمه شده است يك اثر افسانه اي، اسط�?ره اي �? ادبي ديده نمي ش�?د �? تمام ترجمه هايي كه مسلمانان انجام داده اند مباحثي از قبيل طب، نج�?م، رياضيات �? جغرافيا ب�?ده است.


نقشه در مشرق زمين
در اين ميان، عل�?م جغرافيايي �? كارت�?گرافي(دانش تهيه نقشه) به لحاظ نياز به جمع آ�?ري اطلاعات از سرزمينهاي اطراف �? آگاهي به مسائل نظامي منطقه اهميت خاصي داشته تا ضمن بيان ع�?ارض طبيعي �? �?ضعيت راهها، بنادر،حرف، آداب �? رس�?م نقشه هايي تهيه مي نم�?دند �? به مجم�?عه اطلاعات كسب شده ضميمه مي ساختند �? چنين مجم�?عه هايي را (( مسالك الممالك)) مي ناميدند كه به اقتضاي بحث ما،بيشتر ر�?ي آن تأكيد مي ش�?د. مسلمين به ايجاد مدارس جغرافيايي پرداختند �? در آن عل�?م جغرافيايي را تدريس نم�?دند. عل�?م جغرافيايي در قرن س�?م هجري با دانشمنداني چ�?ن يعق�?بي ن�?يسنده كتاب البلدان شر�?ع شد �?اين خرد از به صاحب((المسالك الممالك)) �? اين فقيه صاحب كتابي پيرام�?ن مختصات جغرافيايي شهرها به عن�?ان ((البلدان))، در قلمر�? مسلمين گسترش يافت. محمد خ�?ارزمي رياضي دان بزرگ �? مشه�?ر جهان كتابي به نام ((ص�?ره الارض)) در جغرافيا تأليف نم�?د كه مقاله ا�?ل آن درباره نقشه برداري است.اصطخري كتابي به نام مسالك الممالك ن�?شته است.

ابن ح�?قل در قرن چهارم هجري مي زيسته �?ي جغرافيدان �? سياح بزرگي ب�?ده كه مشاهدات خ�?يش را به نام ((ص�?ره الارض)) تد�?ين نم�?ده است. مقدسي جغرافيدان �? سياح ديگري است كه پس از سالها سير �? سياحت در بلاد اسلامي به تد�?ين ((احسن التقاسيم في معرفه الاقاليم)) پرداخت. سرآمد دانشمندان نج�?م �? رياضي �? جغرافيا ، اب�?ريحان بير�?ني است كه در قرن پنجم هجري قمري مي زيسته است. ر�?ش ترسيم ط�?ل �? عرض جغرافيايي بر ر�?ي نقشه ها را در كتاب آثار الباقيه به تفصيل ذكر نم�?ده است. كه بعدها ار�?پائيان آن ر�?ش را تكميل نم�?دند.مشه�?رترين جغرافيدان �? كارت�?گراف قرن ششم ((ادريسي)) است. يكي از نقشه هاي دستي ترسيمي جهان نماي فارسي در م�?زه اسك�?ريان مادريد �?ج�?د دارد كه ظاهراً در قرن هشتم هجري قمري تهيه شده است. جرج سارتن در كتاب تاريخ عل�?م، بزرگترين دانشمندان ايران را خ�?اجه نصيرالدين ط�?سي مي داند �?ي بنيانگذار رصدخانه مراغه �? از دانشمندان بزرگ جهان است. خ�?اجه نصيرالدين ط�?سي مي داند داراي تأليفات زيادي در رياضيات از جمله رساله الغناء است كه در آن مثلثات مسطحه �? قضاياي هندسي �? مثلثات كر�?ي به تفضيل بررسي ده �? به تعيين اضلاع مثلث كر�?ي پرداخته است. ياق�?ت حم�?دي يكي ديگر از جغرافيدانان �? سياحان نامي است كه كتاب معجم البلدان ن�?شته �?ي درباره فرهنگ جغرافيايي مي باشد. در قرن هشتم هجري د�? جغرافيدان بزرگ،‌ يكي ((اب�?الفدا )) صاحب كتاب تق�?يم �? ديگري ((حمداله مست�?في)) كه كتاب ((نزهه القل�?ب)) از آثار ايشان مي باشد، زندگي مي كردند. خلاصه اين كه در مكتب حيات بخش اسلام �? در ح�?زه علمي صدر اسلام �? در دانشگاه بزرگ امام جعفر صادق (ع) ، ستارگان علمي در جهان دانش �? خرد رشد يافتند كه درخشندگي آنها در قر�?ن متمادي پرت�? افكنده ، شعاع دانش آنها ري، شام، خ�?ارزم، بغداد، الجزيره، مصر، اندلس،خراسان �? ما�?راءالنهر را ر�?شن كرد.
نقش مسلمانان از نظر انتقال دانش �? بررسي �? ت�?جه به آن در قرن د�?م �? س�?م هجري به ا�?ج خ�?د رسيد �? مراكز علمي پذيراي متفكران �? دانشمندان جهان آن ر�?ز گرديد. قرن چهارم �? نيمه ا�?ل قرن پنجم عصر ظه�?ر انديشه ها �? ابداعات است. نقش دانشمندان در بخش عظيمي از جهان بسيار چشمگير است. به تدريج انتقال عل�?م از طريق كش�?رهاي مختلف همچ�?ن اسپانيا �? سيسيل �? ايتاليا �? غيره به ار�?پا انجام گرفت. نف�?ذ اين انديشه ها �? تفكرات زمينه تح�?لات علمي در ار�?پا گرديد �? زمينه رنسانس علمي فراهم شد.

رنسانس علمي(ت�?سعه �? پيشرفت كارت�?گرافي در جهان)
در ا�?اخر قر�?ن �?سطي �? در پرت�? اثرات دانش مسلمين، در ار�?پا، ترسيم نقشه هاي س�?احل مديترانه ر�?به پيشرفت �? ترقي نهاد �? ن�?ع تازه اي از نقشه هاي دريايي( پ�?رت�?لان- نيمه د�?م قرن سيزدهم ميلادي) به �?ج�?د آمد كه بر ر�?ي آنها، س�?احل �? م�?قعيت دقيق بنادر به خ�?بي مشخص �? ترسيم شده ب�?د. با ت�?جه به استفاده از قطب نما در آن زمان، شمال در نقشه ها كاملاً مشخص شد. اساس ت�?سعه �? رشد كارت�?گرافي در قرن چهاردهم ميلادي در پي ت�?جه به نقشه هاي علمي از نظر چاپ �? نيز اكتشافات بزرگي ب�?د كه به ترقي عل�?م زميني از جمله كارت�?گرافي �? نقشه برداري منجر به گرديد. البته نبايد فرام�?ش كرد كه اختراع ابزارهايي چ�?ن قطب نما، كشتيهاي مجهز �? ديگر �?سايل در اين امر تأثير به سزايي داشته اند.
با مشاهده نقشه هاي مختلف، شك�?فايي كارت�?گرافي در قرن شانزدهم ر�?شن گرديد. در نقشه اي كه �?�?ان د�?لاك�?زا تهيه كرده است، كش�?ر كانادا ط�?ري ترسيم شده كه كاب�?ت در سفرنامه خ�?د شرح داده است �? آمريكا به شي�?ه اي كه كرستف كلمب بيان نم�?ده، ترسيم گرديده است. همچنين برزيل طبق آنچه ((كلبرال)) �? نيز آنچه كه ((�?اسك�?دگا)) در مسافرت به طرف هند كشف كرده ب�?دند، به خ�?بي نشان داده شده �? لذا با همه نقشه هاي قبلي متفا�?ت ب�?ده �? مشه�?رترين نقشه اين د�?ره به حساب مي آيد. البته در نقشه �?الدزم�?لر آلماني( سال 1507 ميلادي) آمريكاي شمالي �? جن�?بي به ط�?ر �?اضح نشان داده شده است. مسافرت ما�?لان �? همراهانش به د�?ر دنيا در سال 1522 ميلادي تمام شد �? نتايج آن سفرها، ترسيم نقشه هاي بهتر �? صحيح از جهان ب�?د.
ريپر (سال 1539 ميلادي) كارت�?گراف پرتقالي كه در دربار پرتقال كار مي كرد، تنگه ما�?لان �? اقيان�?س كبير را به خ�?بي در ر�?ي نقشه نشان داد. پس از ساخت كره مارتين بهايم، كره هاي بزرگ �? ك�?چك جغرافيايي تهيه شد.

ت�?ضیح عکس: اطلاعات اكتشافاتي كه ت�?سط پرتقاليها پس از چندين سال مسافرت در ط�?ل آفريقاي غربي انجام �? جمع آ�?ري شده ب�?د، سرانجام ت�?سط ((مارتين بهايم)) بر ر�?ي كره اي كه ا�? ساخته ب�?د(سال 1492 ميلادي)، آ�?رده شد، كه شايد قديمي ترين كره ساخته شده در دنيا باشد. در سال 1492 ميلادي آمريكا كشف گرديد كه ر�?ي كره ساخته شده مارتين بهايم نيامده ب�?د.

در ايتاليا : كارت�?گرافي تغيير �? تح�?لات زيادي يافت �? افرادي چ�?ن ((باتيستااكسن)) اهل �?نيز فعاليتهايي در اين زمينه انجام دادند �? ا�? از ا�?لين كساني ب�?د كه قسمت جن�?بي كاليفرنيا را در محل صحيح خ�?د نشان داد.

در هلند: ا�?ايل قرن شانزدهم، فعاليتهاي زيادي در كار تهيه نقشه شكل گرفت. مركات�?ر پدر كارت�?گرافي در قرن شانزدهم ميلادي در هلند مي زيست. �?ي ا�?لين نقشه جهان را در سال 1558 ميلادي با سيستم تص�?ير است�?انه اي هم شكل چاپ كرد. ا�? مسئ�?ليت يك مؤسسه تهيه نقشه را به عهده داشت. مركات�?ر نقشه هاي مختلفي از ار�?پا ترسيم نم�?د �? مجم�?عه نقشه هايش را به نام اطلس بعدها ت�?سط پسرش منتشر ساخت. سيستم تص�?ير پيشنهادي مركات�?ر در معر�?فيت �?ي نقش بسيار مؤثري را ايفاد كرد در دريان�?ردي بسيار م�?رد بهره برداري است.

فرانس�?يان : ابتدا بيشتر به تهيه نقشه هاي ترسيمي ((پ�?رت�?لان)) پرداختند �? بعدها تهيه نقشه در آن كش�?ر ت�?سعه بيشتري يافت. خان�?اده ((نيكلاسانس�?ن)) نقشه هاي زيادي از جاده ها �? ر�?دخانه ها تهيه نم�?دند.

در انگلستان : نيز كارهايي ص�?رت پذيرفت. از اشخاص مشه�?ر اين كش�?ر در قرن شانزدهم، ((كريست�?فركاست�?ن)) مي باشد. كار مهم �?ي تهيه اطلسي از نقشه هاي محلي �? منطقه اي انگلستان ب�?د كه در سال 1579 ميلادي منتشر گرديد.
بعدها فكر ايجاد نقشه هاي دقيق �? بزرگ مقياس كه امر�?ز به آنها نقشه هاي ت�?پ�?گرافي مي گ�?ييم به �?ج�?د آمد. ا�?لين نقشه زير نظر ن�?ه كاسيني در سال 1747 ميلادي ترسيم شد. از اين به بعد ساير كش�?رهاي جهان دست به تهيه نقشه هاي ت�?پ�?گرافي زدند كه بيشتر در جهت اهداف نظامي به كار مي رفت. در سالهاي (1882-1818 ميلادي) نقشه هاي ((اتاما�?�?ر)) ستاد ارتش فرانسه به گ�?نه اي تهيه شدند كه در آنها ارتفاعات به ص�?رت برجسته نمايش داده شده ب�?دند.
بعد از مدتي هاش�?رزني با استفاده از منحني ميزان �? سپس از رنگهاي هيپ�?متريك �? سايه ر�?شن �? نقشه هاي برجسته ر�?ي پلاستيك معم�?ل شد. آكادمي عل�?م فرانسه در سال 1790 ميلادي مأم�?ر يكن�?اخت كردن مقياس اندازه گيري مي ش�?د �? �?احد 1:4000،000 نصف النهار زمين را در نظر مي گيرد. در سال 1875 ميلادي بيست كش�?ري كه در كنفرانس مرب�?طه شركت داشتند سيستم متريك را قب�?ل كردند �? اين مسئله كمك زيادي به كارهاي �?ئ�?دزي �? نقشه برداري �? كارت�?گرافي نم�?د. با �?ر�?د ه�?اپيما �? دستگاههاي فت�?گرامتري به صحنه نقشه �? نقشه برداري، تح�?لات گسترده اي ص�?رت پذيرفت زيرا معل�?م شد كه با صرف �?قت كمتر مي ت�?ان نقشه هاي ت�?پ�?گرافي دقيق تر تهيه نم�?د. به مر�?ر، ماه�?اره ها در كارهاي عكسهاي ه�?ايي �?ارد شدند �? امر�?زه سيستم كارت�?گرافي ات�?ماتيك، كار تهيه نقشه را بسيار دقيق �? آسان نم�?ده است. نقشه ها، ديگر براي يك هدف خاص تهيه نمي ش�?ند بلكه بسياري از فعاليتهاي بشر بر ر�?ي زمين را پاسخگ�? هستند.

كارت�?گرافي در ايران
با يك بررسي اجمالي مشاهده مي ش�?د كه در جنگها �? لشكر كشي هاي مختلفي كه در ط�?ل قرنها از طرف حكام �? سلاطين ايران، به منظ�?ر كش�?رگشايي �? يا مقابله با هج�?م بيگانگان �?ج�?د داشته است، جهت تعيين مسيرها، حفظ حد�?د �? ثغ�?ر مرزها، شناسايي مناطق حمله �? ارد�?گاهها �? خيلي از م�?ارد ديگر نقشه هايي تهيه شده است كه نم�?نه هاي آن در كتب تاريخ نظامي ايران ملاحظه مي گردد.
اينك در اين بحث، به فعاليتهاي كارت�?گرافي در ايران در گذشته نه چندان د�?ر اشاره مي ش�?د. در سال 1009 هجري قمري،جلال الدين منجم باشي يزدي معر�?ف به جلال منجم ، با همكاري سه نفر ديگر از در�?ازه شهر اصفهان تا شهر مشهد را با طنابي به ط�?ل پنجاه ذرع ، اندازه گيري كردند �? در مدت بيست �? هشت ر�?ز مسيري كه عبارت ب�?د از اصفهان به نطنز ، كاشان ، خ�?ار ، سمنان ، دامغان ، ميامي ، سبز�?ار ، نيشاب�?ر تا مشهد پيم�?دند كه جمعاً 199 فرسخ �? 82 طناب �? 25 ذرع شد.
از قرن شانزدهم ميلادي به بعد رفت �?آمد بين ار�?پا �? آسيا بيشتر شد. ر�?ابط سياسي �? استعماري كش�?رهاي ار�?پا با ايران در د�?ره قاجار به ا�?ج خ�?د رسيده ب�?د ، در اين زمان تح�?لات گسترده علمي كه پس از رنسانس در ار�?پا شكل گرفته ب�?د باعث گرديد كه عده اي را در جهت فراگيري دانش جديد به ار�?پا اعزام كنند.

يكي از افرادي كه براي فراگيري عل�?م جديد به ار�?پا رفت ، ميرزا جعفر نام داشت. �?ي در آنجا رشته نقشه برداري را فرا گرفت پس از بازگشت از ار�?پا لقب مهندس باشي گرفت �? در تعيين خط مرزهاي ايران �?عثماني شركت نم�?د. تأليفات ا�? عبارت است از كتاب جغرافياي جهان ، خلاصه الحساب �? رساله تحقيقات سرحديه. در همين زمان فرد ديگري كه در اين رشته فعاليت مي نم�?د ، دانشج�?يي به نام (ميرزارضا) ب�?د كه ا�? هم كتابي در جغرافيايي ايران همراه با نقشه هايي تأليف كرده است. بعدها نقشه (دارالفن�?ن) را ميرزارضاي مهندس ترسيم نم�?د. ميرزاتقي خان اميركبير با ت�?جه به نياز به متخصصين عل�?م �? فن�?ن مختلف طرحي انديشيد تا با جذب اساتيد از كش�?رهاي خارج به ايران، رشته هاي گ�?ناگ�?ن تحصيلي را داير كند. لذا با طرح ايجاد مدرسه دارالفن�?ن در پي آن شد �? شخصي را مأم�?ر نم�?د تا اساتيدي را از اطريش جذب �? دع�?ت نمايد. در زمان صدارت اميركبير دارالفن�?ن تأسيس شد. عل�?مي كه در آنجا تدريش مي شد عبارت ب�?دند از رياضيات، معدن، فيزيك، شيمي، پزشكي، تاريخ �? جغرافيا، ت�?پخانه، س�?ارنظام �? نقشه كشي(كارت�?گرافي) كه در رشته نقشه كشي(كارت�?گرافي) نقشه هاي مختلف بزرگ مقياس تهيه نم�?دند. عبدالرس�?ل خان پسر عبذالحسين خان پسر حاج محمد حسين خان ن�?ه صدراعظم اصفهاني، ا�?لين مهندسي ب�?د كه اطراف تهران را نقشه برداري كرد. اين شخص در زمان اميركبير مأم�?ر مميزي بل�?كات اطراف تهران شده ب�?د �? مسئ�?ليت نقشه برداري ر�?ستاهاي ايران را به عهده داشت.

ت�?ضیح عکس: نقشه تمام ممالك محر�?سه د�?لت ايران
نقشه هايي از �?رامي، شهريار، غاز �? فشاپ�?يه تهيه نم�?د. مقياس آنها هر سانتي متر معادل نيم فرسخ ب�?د(قريب 1:311000) �? در دارالفن�?ن استادان اطريشي تدريس مي نم�?دند �? چند نفر از ايرانيان همچ�?ن عبدالرس�?ل كه در پاريس درس خ�?انده ب�?د با استادان خارجي در تدريس همكاري داشتند. يكي ديگر از افرادي كه در فرانسه تحصيل نقشه برداري نم�?ده ب�?د ميزا اركي مازندراني نام داشت. در سال 1275 هجري قمري يك استاد اطريشي با كمك د�? نفر از دانشج�?يان مدرسه دارالفن�?ن به نامهاي ذ�?الفقار �? محمدتقي خان، نقشه اي از تهران تهيه كردند كه مي ت�?ان گفت ا�?لين نقشه مقياس داري است، كه با اص�?ل علمي تهيه شده است. در سال 1297 هجري قمري ميرزا مهدي خان سرتيپ مهندس از طرف د�?لت مأم�?ر سياحت بل�?چستان شد كه قسمت عمده سيستان �? بل�?چستان غربي از جمله ناحيه سرحدي �? مرزي را د�?ر زده �? نقشه اي تهيه نم�?د كه همراه با گزارش مسافرت خ�?د ارائه كرد. يكي ديگر از دست اندركاران نقشه برداري حاجي ميرزا غفارنجم الد�?له از دانشج�?يان دارالفن�?ن ب�?د. �?ي پس از فارغ التحصيل شدن سالها در آنجا تدريس مي كرد. �? از �?ي نقشه اي به جا مانده كه در سال 1275 هجري قمري تهيه شده است. برادرزاده اش ميرزا محم�?د نجم الملك كه از عم�?يش رياضي �? نقشه برداري را فرا گرفته ب�?د نقشه استاد اطريشي خ�?د را كامل نم�?د. شاگردان اين شخص نيز هر كدام يك سمت تهران را نقشه برداري نم�?دند. �?ي نقشه تكميل شده را رد مقياس 1:40000 به چاپ رسانيد. بعد ميرزا فضل الله يا�?ر، تمام آنها را در يك برگه ترسيم كرد بدين ترتيب تا د�? فرسخي اطراف تهران نقشه برداري شده ب�?د.

ت�?ضیح عکس: نقشه عبدالغفار تهران
حاج نجم الد�?له در سال 1299 ه.ق به مكه مشرف شد. �? از طرف د�?لت �?قت (ناصرالدين شاه) مأم�?ريت داشت كه از سد اه�?از ديدن كند. �?ي در طي راه از تهران تا خ�?زستان را به مقياس 000/500: 1 با قدم اسب در حال س�?اره با قطب نما �? ساعت، نقشه برداري كرد. همان نقشه را مجدداً‌ در سال 1306 ه.ق در مأم�?ريتي كه به آن خطه داشت، تكميل نم�?د. در سال 1298 ه.ق ت�?سط هفت نفر از دانشج�?يان دارالفن�?ن نقشه اي به مقياس 1:25000 از ر�?ستاهاي تهران، د�?لاب ، د�?شان تپه تا ازگل، سلطنت آباد، تجريش، ا�?ين، �?نك، اميرآباد، تا امامزاده حسن(ع) برداشت گرديد. در سال 1307 ه.ق د�? مهندس ايراني بنام محمدحسن ميرزا �? علي خان از تهران به فير�?زآباد فارس مسافرت كردند تا نقشه راهها را با ت�?ضيحات لازم، به د�?لت �?قت ارائه دهند. نقشه نسبتاً كاملي از راهها، شهرها، قصبات، ك�?هها �? ر�?دخانه هاي مسير �? اطراف آن برداشت نم�?دند �? به علا�?ه اطلاعات مفيدي درباره آن نقاط به دست آ�?رند كه عين آن نقشه �? يادداشت هاي آن د�? نفر در كتاب جغرافياي مفصل ايران تأليف مسع�?د كيهان درج شده است. حاح نجم الد�?له بعد از برداشت �? چاپ نقشه تهران، به همراهي شاگردانش كه از دارالفن�?ن ب�?دند نقشه هاي پاره اي از آباديهاي اطراف تهران از قبيل د�?لاب، بهجت آباد، جلاليه، باغ شاه، امام زاده حسن، جي، خاني آباد، بريانك، اسفندياري، يخشي آباد �? علي آباد را نيز به مقياس 1:4000 نقشه برداري كرد، �?لي آن نقشه به چاپ نرسيد �? نسخه هاي خطي آنها هن�?ز م�?ج�?د است. ميرزا محمدعلي خان سرتيپ �? پسرش ميرزا عبدالرحيم كاشف الملك ( در سال 1308 ه.ق ) از طرف د�?لت �?قت مأم�?ريت فني دركميس�?ن تحديد سرحد ايران �? افغانستان را (قسمت هشتاران) به حكميت �?نرال انگليسي به عهده داشتند. از سال 1308 ه.ق تا سال 1311 ه.ق دانشج�?يان شاگرد ا�?ل پياده نظام به همراه معلم آلماني پياده نظام دارالفن�?ن ب�?د. �?ي نزد نجم الد�?له �? نجم الملك به فرا گرفتن رياضيات �? مهندسي نقشه برداري پرداخت. پايه گذار نقشه برداري جديد ايران ب�?د �? به تكميل نقشه 1:12500 تهران كه ت�?سط دانشج�?يان �? معلم آنها تهيه شده ب�?د، همت گماشت �? مناطق د�?لاب، د�?شان تپه، نجف آباد، هاشم آباد، د�?لت آباد، فرح آباد، خاني آباد، يخشي آباد، قلعه مرغي، امام زاده حسن(ع)، باغ شاه �? اميرآباد را با قدم نقشه برداري كرد. در سال 1308 ه.ق به ترسيم نقشه ايران پرداخت. �?ي در انجام اين كار تعدادي از نقشه هاي ار�?پايي را با هم مقايسه �? با تحقيقات محلي آنها را تصحيح نم�?د. در سال 1314 ه.ق براي ضبط نامهاي صحيح جغرافيايي، ر�?ش پ�?�?هشي علمي را پيش گرفت �? در پايان سال، نقشه ايران را در د�? رنگ سياه �? قه�?ه اي به مقياس 1:400000 منتظر ساخت.
مهندس بغايري از سال 1318 ه.ق به بعد نقشه هاي سابق را به مقياس 1:1000، 1:2000، 1:4000، 1:6250، 1:8000، 1:12500، به �?سيله اسباب �? ابزار آلات جديد اختراع �? به كمك شاگردان خ�?د تجديد كرده �? آنها را به چاپ رسانيد. سپس نقشه كاملي هم از اطراف تهران تا ده فرسخ به مقياس 1:25000 برداشت نم�?د كه متأسفانه آن نقشه به چاپ نرسيد. �?ي چند كره جغرافيايي زميني �? سما�?ي تهيه نم�?د. در زمان مظفرالدين شاه در دبيرستانها به تدريس رياضيات �? نقشه كشي پرداخت. در سال 1325 ه.ق از طرف �?زير ماليه مأم�?ر تهيه نقشه مميزي تهران شد �? اين نقشه حد�?د سال 1328 ه.ق به پايان رسيد. �?ي به درخ�?است فرماندار تهران، نقشه جامعي از ح�?زه فرمانداري تهران با مقياس 1:200000 تهيه كرد.
پس از مشر�?طيت، در ارتباط با اختلاف مرزي بين ايران �? عثماني قرارشد، خط مرزي تا ماك�? علامت گذاري �? نقشه برداري گردد. رياست هيئت ايراني را مهندس بغايري به عهده داشت.اين هيئت ، عمليات مثلث بندي �? نقشه برداري را به ط�?ر مستقل انجام مي داد. در پي جنگ جهاني ا�?ل، عمليات مت�?قف �? نيمه كاره رها گرديد. در سال 1340 ه.ق يك هيئت مرزي به سرپرستي فني بغايري به خراسان اعزام گرديد �? به كار نقشه برداري �? تعيين حد�?د پرداخت . مرزهاي بل�?چستان �? مقداري از سيستان �? تمام سرحدات افغانستان �? سرحد مغان از پيله س�?ار تا كنار ارس را نقشه برداري كرد. سپس، از خليج فارس ك�?شك قريب 20 فرسخ را نقشه برداري نم�?د. پنج سال هم از سال 1351 ه.ق تا سال 1356 ه.ق از اقريداق تا اشن�?يه را كه سرحد كش�?ر تركيه با آذربايجان مي باشد براي تحديد حد�?د نقشه برداري كرده است. تأليفات �?ي عبارت هستند از: جغرافيايي �? نامهاي پنج قطعه عالم �? جغرافياي مفصل آسيا �? ار�?پا، گردآ�?ري �?ا�?ه هاي جغرافيايي �? نامهاي ر�?ستاهاي ايران، تطبيق تق�?يمهاي شمسي �? قمري �? ميلادي، كمك به استخراج قبله هزار �? چهارصد نقطه از شهرهاي معر�?ف جهان، ثبت آب �? ه�?اي ايران با بار�?متر به مدت 45 سال.
در سال 1300 ه.ش سنگ بناي يك ارگان رسمي نقشه برداري گذارده شد �? آن تشكيل شعبه نقشه برداري �? نقشه كشي دراركان حرب (ستاد ارتش) ب�?ده كه در مسير تح�?ل خ�?د به سازمان جغرافيايي، تغيير نام پيدا كرد.